ผ้าป้องกันไฟฟ้าสถิตเป็นสิ่งทอเชิงเทคนิคที่ออกแบบเพื่อควบคุมการสะสมและการถ่ายเทประจุไฟฟ้าสถิตบนผืนผ้า ใน⁠อุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ ห้องคลีนรูม โรงงานผลิตชิ้นส่วนและห้องปฏิบัติการ ประจุที่สะสมอาจทำให้ฝุ่นดูดติดพื้นผิว และรบกวนกระบวนการผลิต ผ้าชนิดนี้จึงถูกนำไปผลิตเป็นชุดปฏิบัติงานในพื้นที่ที่ต้องควบคุมไฟฟ้าสถิต

ผ้าป้องกันไฟฟ้าสถิตคืออะไร?

ไฟฟ้าสถิตเกิดจากการถ่ายเทอิเล็กตรอนระหว่างวัสดุเมื่อเกิดการเสียดสี สัมผัส หรือแยกออกจากกัน หากประจุไม่สามารถระบายออกได้ ประจุจะสะสมอยู่บนพื้นผิววัสดุ

เส้นใยสังเคราะห์บางชนิดมีค่าการนำไฟฟ้าต่ำและดูดซับความชื้นได้น้อย จึงสะสมประจุได้ง่ายกว่าเส้นใยที่ดูดซับความชื้นได้ดี เช่น ฝ้าย (Cotton) อย่างไรก็ตาม พฤติกรรมทางไฟฟ้าของผ้าไม่ได้ขึ้นอยู่กับชนิดเส้นใยเพียงอย่างเดียว แต่ยังขึ้นอยู่กับโครงสร้างผ้า ความชื้น สารฟินิชชิ่ง และสภาพการใช้งาน

คำว่า Anti-Static ไม่ได้หมายความว่าผ้าจะไม่เกิดไฟฟ้าสถิตเลย แต่หมายถึงผ้าที่ออกแบบให้ควบคุมการสะสมและการถ่ายเทของประจุให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมกับการใช้งาน

เส้นใยและเส้นด้ายที่ใช้ในผ้าป้องกันไฟฟ้าสถิต

วัสดุที่ใช้แบ่งได้เป็น 2 กลุ่มหลัก

  1. เส้นใยหรือเส้นด้ายนำไฟฟ้า เช่น เส้นด้ายคาร์บอน (Carbon Yarn) ทำหน้าที่ช่วยกระจายหรือระบายประจุไฟฟ้า
  2. เส้นใยพื้นฐานของผ้า เช่น Polyester, Nylon, Recycled Polyester, Cotton, Polyester-Cotton และ Polyester-Rayon ซึ่งใช้เป็นวัสดุหลักหรือใช้ร่วมกับเส้นด้ายนำไฟฟ้า

เส้นด้ายคาร์บอน

เส้นด้ายคาร์บอน (Carbon Yarn) เป็นเส้นด้ายที่มีคาร์บอนหรือวัสดุนำไฟฟ้าเป็นองค์ประกอบ จึงอาจช่วยสร้างเส้นทางให้ประจุไฟฟ้ากระจายออกจากบริเวณที่สะสมได้ ประสิทธิภาพของเส้นด้ายควรพิจารณาร่วมกับค่าความต้านทานไฟฟ้า โครงสร้างและขนาดของเส้นด้าย สัดส่วนของวัสดุนำไฟฟ้า ตลอดจนความทนทานต่อกระบวนการทอ ย้อม และตกแต่งสำเร็จ

โครงสร้างการทอ

เครื่องทอผลิตผ้าดิบในกระบวนการผลิตสิ่งทออุตสาหกรรม

เครื่องทอผลิตผ้าดิบในกระบวนการผลิตสิ่งทออุตสาหกรรม

การทอกำหนดการกระจายตัวของเส้นด้ายนำไฟฟ้าในผืนผ้า โดยพิจารณาเส้นด้ายยืน เส้นด้ายพุ่ง ลายทอ ความหนาแน่น น้ำหนัก และความหนาของผ้า ปัจจัยสำคัญ ได้แก่

  • ตำแหน่งและระยะห่างของแนวเส้นด้ายนำไฟฟ้า
  • ความต่อเนื่องของแนวเส้นด้ายนำไฟฟ้าตลอดผืน
  • ความหนาแน่นของโครงสร้างการทอ
  • น้ำหนักและความหนาของผ้า
  • ความสม่ำเสมอของผืนผ้า
  • ความเหมาะสมของโครงสร้างผ้าต่อวัตถุประสงค์การใช้งาน

หากเส้นด้ายอยู่ห่างเกินไปหรือวางตำแหน่งไม่สม่ำเสมอ ค่าทางไฟฟ้าอาจแตกต่างกันในแต่ละบริเวณของผืนผ้า จึงควรตรวจผ้าดิบทั้งด้านโครงสร้าง น้ำหนัก ความกว้าง ลักษณะผิว และตำแหน่งเส้นด้ายนำไฟฟ้า ก่อนเข้าสู่กระบวนการถัดไป

การเตรียมผ้า ย้อมผ้า และการตกแต่งสำเร็จ (Finishing)

การเตรียมผ้ามีหน้าที่กำจัดน้ำมัน สิ่งสกปรก สารหล่อลื่น และสารตกค้างจากการทอ เพื่อให้การย้อมและการตกแต่งสำเร็จสม่ำเสมอ การย้อมและการตกแต่งสำเร็จมีผลต่อการดูดซึมสี ความสม่ำเสมอของสี การยึดเกาะของสารตกแต่ง ลักษณะผิว การหดตัว และประสิทธิภาพของผ้าสำเร็จรูป

การตกแต่งสำเร็จ (Finishing) ช่วยเพิ่มคุณสมบัติให้เหมาะกับการใช้งาน เช่น

  • Anti-Static: การตกแต่งเพื่อช่วยควบคุมการสะสมของประจุไฟฟ้าสถิต
  • Soft Finish: การปรับสัมผัสให้นุ่มมือ
  • Quick Dry: การตกแต่งที่ช่วยให้ผ้าแห้งเร็ว
  • Water Repellent: การตกแต่งให้ผ้ามีคุณสมบัติสะท้อนน้ำ
  • Oil Repellent: การตกแต่งให้ผ้ามีคุณสมบัติสะท้อนน้ำมัน
  • Soil Release: การทำความสะอาดง่ายและช่วยให้คราบสกปรกหลุดออกง่าย
  • Dimensional Stability Control: การควบคุมการหดตัวและการคงขนาด
  • Fabric Shape Retention: การเพิ่มความคงรูปของผ้า

สารตกแต่งบางชนิดอาจมีประสิทธิภาพลดลงหลังการซักหลายครั้ง จึงควรทดสอบทั้งก่อนซักและหลังซักตามรอบการใช้งานจริง

ผ้าดิบที่ทอร่วมกับเส้นด้ายนำไฟฟ้าสีแดง

ผ้าดิบที่ทอร่วมกับเส้นด้ายนำไฟฟ้าสีแดง

การควบคุมคุณภาพโดย BCI

ห้องปฏิบัติการทดสอบคุณภาพสิ่งทอของ BCI

ห้องปฏิบัติการทดสอบคุณภาพสิ่งทอของ BCI

ห้องปฏิบัติการทดสอบคุณภาพสิ่งทอ BCI ตรวจสอบคุณสมบัติของผ้าก่อนส่งมอบ การตรวจสอบครอบคลุมหัวข้อดังนี้

  • คุณสมบัติทางไฟฟ้า
    รายการตรวจสอบ: ค่าความต้านทานไฟฟ้า การเกิดประจุ และการสลายตัวของประจุ
    วัตถุประสงค์: ประเมินพฤติกรรมทางไฟฟ้าของผ้าตามวิธีทดสอบ
  • คุณสมบัติทางกายภาพ
    รายการตรวจสอบ: น้ำหนัก ความกว้าง การหดตัว ความแข็งแรง และลักษณะผิว
    วัตถุประสงค์: ตรวจสอบคุณภาพและความเหมาะสมต่อการใช้งาน
  • คุณสมบัติด้านสี
    รายการตรวจสอบ: เฉดสี ความสม่ำเสมอ และความคงทนของสี (Color Fastness)
    วัตถุประสงค์: ควบคุมคุณภาพด้านสีและความคงทน
  • ความสม่ำเสมอของผืนผ้า
    รายการตรวจสอบ: การสุ่มตรวจจากต้นผืน กลางผืน และปลายผืน
    วัตถุประสงค์: ประเมินความสม่ำเสมอของผ้าตลอดทั้งม้วน
  • ความคงทน
    รายการตรวจสอบ: การเปรียบเทียบคุณสมบัติก่อนและหลังการซัก
    วัตถุประสงค์: ประเมินการคงอยู่ของคุณสมบัติหลังการใช้งาน
  • การสอบกลับได้
    รายการตรวจสอบ: รหัสผ้า ล็อตการผลิต วิธีทดสอบ และผลการตรวจสอบ
    วัตถุประสงค์: ใช้ติดตามประวัติการผลิตและผลการตรวจสอบ

ก่อนการทดสอบควรทำการปรับสภาพผ้า (Conditioning) โดยกำหนดอุณหภูมิ ความชื้นสัมพัทธ์ ระยะเวลาปรับสภาพ จำนวนชิ้นทดสอบ และมาตรฐานวิธีการทดสอบของผ้าให้ชัดเจน เนื่องจากเงื่อนไขเหล่านี้มีผลกระทบโดยตรงต่อค่าคุณสมบัติที่วัดได้

มาตรฐานและวิธีทดสอบที่เกี่ยวข้อง

ควรเลือกมาตรฐานหรือวิธีทดสอบให้เหมาะกับชนิดวัสดุ วัตถุประสงค์ของผลิตภัณฑ์ และข้อกำหนดของลูกค้า ตัวอย่างที่เกี่ยวข้อง ได้แก่

  • BS EN 1149-1: วิธีวัดความต้านทานจำเพาะบนผิววัสดุ (Surface Resistivity)
  • BS EN 1149-2: วิธีวัดความต้านทานไฟฟ้าที่ไหลผ่านความหนาของวัสดุ (Vertical Resistance)
  • JIS L 1094: วิธีทดสอบแนวโน้มการเกิดไฟฟ้าสถิตของสิ่งทอ โดยควรระบุวิธีทดสอบย่อยที่ใช้ให้ชัดเจน
  • AATCC TM76: วิธีทดสอบความต้านทานไฟฟ้าของสิ่งทอ (Electrical Resistivity of Textiles)
  • ASTM D257: วิธีทดสอบความต้านทานไฟฟ้ากระแสตรงหรือการนำไฟฟ้าของวัสดุฉนวน ควรพิจารณาความเหมาะสมก่อนนำมาใช้กับสิ่งทอ
  • ISO 6330: วิธีการซักและอบแห้งสิ่งทอเพื่อประเมินคุณสมบัติหลังการซัก ไม่ใช่วิธีทดสอบคุณสมบัติป้องกันไฟฟ้าสถิตโดยตรง

ก่อนระบุว่าผลิตภัณฑ์ “ผ่านเกณฑ์” ควรระบุชื่อมาตรฐานและฉบับ/ปีที่ใช้ (Standard and edition/year), วิธีทดสอบ (Test method), เงื่อนไขการทดสอบ (Test conditions) และเกณฑ์การยอมรับ (Acceptance criteria) ให้ชัดเจน โดยอ้างอิงตามข้อกำหนดของลูกค้าหรือมาตรฐานผลิตภัณฑ์ การระบุชื่อมาตรฐานเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าผลิตภัณฑ์ผ่านเกณฑ์หรือได้รับการรับรอง (certified) ตามมาตรฐานนั้นโดยอัตโนมัติ

การใช้งานในอุตสาหกรรม

ผ้าป้องกันไฟฟ้าสถิตสามารถนำไปใช้ผลิตเป็น

  • ยูนิฟอร์มและชุดทำงานอุตสาหกรรม
  • ชุดสำหรับโรงงานอิเล็กทรอนิกส์
  • ชุดสำหรับห้องคลีนรูม
  • เสื้อกาวน์
  • สิ่งทอเฉพาะทาง

โดยแต่ละงานมีข้อกำหนดแตกต่างกัน เช่น ชนิดเส้นใย น้ำหนักและความแข็งแรงของผ้า การระบายอากาศ ความสบาย ความคงทน และวิธีการซัก สำหรับห้องคลีนรูมหรือพื้นที่ที่มีความเสี่ยงเฉพาะ ควรพิจารณาข้อกำหนดด้านความสะอาดและความปลอดภัยเพิ่มเติม และเลือกผ้าหรือชุดที่ผ่านการทดสอบตามเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง ไม่ควรพิจารณาจากคุณสมบัติป้องกันไฟฟ้าสถิตเพียงอย่างเดียว